Ticaret ve Sanayi odası üyelerimizin hemen hepsi  ticari hayatlarında hayatın olağan akışı içinde her gün çek kullanmaktadır. Bu espriden hareketle bu yazımda , çek nedir, çek ile ilgili bir tacirin bilmesi gereken özellik arz eden hususlara değinmeyi yararlı olacağını düşündüm. Tanım olarak çek kısaca   “... mevsuf bir ödeme aracıdır...”.Buradaki mevsuf kavramı, çekin neye karşılık , ne tür bir ticari veya hukuki ilişkiye ödeme aracı olduğunun çekte belli olmamasıdır.

Çekin , çek özelliği taşıması için TTK göre üzerinde bulunması gerelen mecburi unsurlar.

Aşağıdaki unsurlardan herhangi biri eksik ise çek geçersizdir.

1.      Çek kelimesi,

2.      Çek üzerinde muayyen bir meblağın bulunması,

3.      Çeki ödeyecek kimsenin adı, soyadı

4.      Çekin ödeme yeri,

5.      Çekin keşide günü ve keşide yeri,

6.      Çeki keşide edenin imzası,

ÇEK İLE İLGİLİ UYGULAMADA BİLİNMESİ YÖNÜYLE  ÖZELLİK ARZ EDEN HUSUSLAR.

1.   Çekin ibraz anı itibariyle ,yukarıda belirtilen unsurları taşımayan çek yaprağı kıymetli evrak olmaz ve kıymetli evrak hukukundan yararlanamaz.  Burada bir soru karşımıza gelebilir, bedeli açık çek geçerlimidir.  Keşide edildiği anda bedel kısmı açık olan çek ibraz anında bedeli doldurulmuş ise geçerlidir. Burada çeki keşide edenin çeki boş vermesi güven unsurunun bir gereği kabul edilir ve başkası tarafından doldurulan bedel keşide eden açısından hüküm ifade eder.  Bu nedenle açık çek vermede veren açısından verme anındaki iradesine aykırı bedel yazılma riski vardır.

2.     Çek keşide günü itibariyle bankaya ibrazdan ve çekin karşılığının olmadığına dair çek arkasına banka meşruhatı yazdırıldıktan itibaren çek alacaklısı , altı ay içinde,çek keşide edene ve cirantalara müracaat edebilir. Aksi halde çek hukukuna dayalı müracaat yönüyle çek zamanaşımına uğrar.

3.     Ticaret erbabı tarafından çek alınırken, ciranta veya borçlu tarafından verildiğinin ispat ve tevsiki yönünden, ayrıca çek alım bordrosuna bağlanması yararlı olur. Burada güncel hayattan bir örnek aktarmak istiyorum. A  , B ye  borcuna karşılık çek  gönderiyor. A kötü niyetli olup B ye kendisinin imzalamadığı ve kendi adını yazarak bir yakınına imzalattığı çeki gönderiyor. B çeki bankaya ibraz ediyor , karşılığı çıkmıyor. B , A yı karşılıksız çek keşide etmekten şikayet ediyor. A çekteki imzanın kendine ait olmadığını çek yaprağını düşürdüğünü beyan ediyor. Savcılık imza incelemesi yaptırıyor ve gerçekten çekin A tarafından imzalanmadığı grafolojik incelemede ortaya çıkıyor. Savcılık , çeki ibraz eden B yi sahte çek düzenlemek ve kullanmaktan Ağır Ceza mahkemesinde dava açıyor. İşte bu tür  bir sorunla karşılaşmamak için çek alınırken çek alım bordrosu imzalatıp çeki teslim edenin imzasının alınması bu açıdan önemli ve yararlıdır.

4.    Çek  keşide gününde ödenmez ise, taraflar arasında faiz anlaşması yok ise, talep olunabilecek  temerrüt faizi  yıllık % 70 ticari faizdir. Çeki alan , çek keşide gününde ödenmez ise, % 70 ticari faizden daha fazla bir faiz talebi söz  konusu olacak ise ayrıca ayrı bir kağıt üzerinde yazılı  akdi faiz anlaşması yapmalıdır.  “...  Mesela,   çek keşide gününde ödenmez ise ve temerrüt halinde  uygulanacak akdi faiz aylık / yıllık  % ......dur   vs   gibi ...”

5.      Çek Kambiyo senedi olması nedeniyle cirosu kabil bir kıymetli evraktır.

Ciro üç  amaçla olabilir.

Ya tahsil cirosu, ya temlik cirosu  veya teminat cirosu,

Tahsil cirosu ;  Çek arkasına bedeli tahsildir denilir ise çekin mülkiyeti çek kendisine verilene  geçmez , çeki elinde bulunduran

sadece tahsile yetkilidir. 

    Temlik Cirosu ,  çekin arkasına sadece imza edilir ise ticari örf gereği temlik cirosu sayılı ve temlik cirosunun sonuçlarını doğurur veya açıkça temlik cirosudur denilmek suretiyle ciro edilir ise bu şekildeki ciro kanunun lafzına ve ruhuna uygun bir temlik cirosudur. Bu durumda çek ,mülkiyet olarak tüm hak ve vecibeleriyle ciro imzasıyla teslim alana geçer.

Teminat cirosu,  bazen çek,  bankalardan alınan kredilere teminat olarak verilmekte ve banka çeki alırken arkasına bedeli teminattır şerhini düşmektedir. Banka ya bu çek bedelini kendi tahsil eder ve çeki  senet karşılığı kredi borcuna mahsup ettiğini , teminat olarak çeki verene bilgi verir.  Veya senet karşılığı krediyi başka şekilde tahsil etmiş ise teminat olarak aldığı çeki verene geri verir veya teminat olarak verenin geri isteme hak ve yetkisi vardır.

6.     Her temlik cirosunda, cirodan sonra çeki elinde bulunduran açsından,  çek üzerinde bulunan  ciro imzasını atan ve çeki ilk  keşide eden  gerçek ve tüzel kişiler, müşterek borçlu vasfındadır.

7.      Çek yaprağının üzerine ve okunabilir bir yerine bedeli teminattır veya cirosu kabil değildir şeklinde kayıt düşülür ise , ilmi ve kazai içtihatlar yönü ile tartışmalı durumlar var ise de hakim görüş bu tür meşruhatlar çek yaprağı üzerinden anlaşıldığından geçerli olduğu yolundadır.

8.      Çek metninde olmayan hususlar yönüyle çekte  de ,  diğer kıymetli evraklar gibi   “... illetten   mücerretlik ilkesi geçerlidir...” Örnek verirsek,  A  B ye çek vermiştir.  B de çeki C ye ciro etmiştir.  A çeki geri almadan çek bedelini B ye ödese ve elinden yazılı belge bile alsa,  C nin  ,  A dan çek bedelini isteme hakkı vardır. C açısından A ile B’nin özel durumları hiç önem ifade etmez.

9.     Çek ün yüzünde  üzerinde bir silinti veya eklenti söz konusu olur ise, çeki keşide eden tarafından bu silinti veya eklentinin veya düzeltmenin mutlaka imzalanması gereklidir. Aksi halde çek vasfını yitirir ve geçersiz olur. Ciro aşamasında da çekin arkasında aynı durum olur ise aynı cirantaya aynı şekilde düzeltme veya eklenti imzalatılmalıdır.

10. Ciro sırasında ciro edenin adı soyadı, adresi ve baba adı ve adresinin nın yazdırılması , ciranta üzerinde takip kolaylığı sağlar.

11.  Çekin keşide yeri ile,  ödeme yerinin göstergesi olan çekin verildiği banka şubesi  aynı il veya ilçe hudutları içinde ise çekin müracaat süresi 10 gündür.  Çekin keşide yeri ile ödeme yeri farklı ise müracaat süresi 30 gündür. Süresinde ibraza sunulmayan çek vasfını yitirir. Alacak ispatı yönüyle sadece yazılı delil başlangıcı olur.

12.  Çek karşılıksız çıkar ise,  11.ci maddedeki şekilde ibraza sunulmak kaydı ile , ibraza sunan son çek sahibi açısından ,  bir yıl cezalandırılması talep ve dileği ile 3167 sayılı yasaya göre dolandırıcılığın özel şekli olan karşılıksız çek keşide etmekten çeki keşide edeni Savcılığa şikayet hakkı doğar.  Bir muameleye dayalı birden çok çekten şikayet hakkı kullanıldığında karşılıksız çek keşide eden açısından tek bir suç oluşur.      Şikayet sürelidir ve çekin arkasının yazıldığı günden  itibaren altı ay içinde şikayet hakkı kullanılabilir. Şikayet hakkını sadece çeki bankaya ibraz eden tarafından kullanılabilir. Konu ile ilgili çok teknik ayrıntılar olup, bir tacir açısından bilinmesi gereken asgari hususları arz ettim , faydalı olması dileğiyle , 

13.  Hukuki açıdan icra veya davaya dayalı Çek ihtilaflarında çekin keşide yeri veya davalının  ikametgahı mahkemesi  veya icra dairesi  yetkili ve görevli mahkeme ve icra dairesidir. Bu nedenle Keşide yeri   tesbiti tacir açısından çok önemlidir.

Mustafa Dönmez